როცა ამა თუ იმ კაცზე რისამე თქმა გინდოდეს, პირველად იფიქრე, ვითომ ის კაცი შენ წინა დგას

maqsime_sharadze

მაქსიმე შარაძე

იშვიათია ისეთი სულიერი ადამიანი, როგორიც გახლდათ მაქსიმე შარაძე. პირველ ქრისტიანთა დარი რწმენა ჰქონდა, იმათგვარი, პავლე მოციქული წმინდანებს რომ უწოდებს. მის თანამედროვეთაგან თითო-ოროლამ თუ იცოდა მაქსიმეს ფასი, მისი გარდაცვალებაც დიდად არ უგლოვიათ, იმდროინდელ პრესაში ერთი ხეირიანი ნეკროლოგი არავის გამოუქვეყნებია კუკიის სასაფლაოზე მიუჩინეს განსასვენებელი და მისი საფლავი უყურადღებობით დაიკარგა…

მაქსიმე შარაძე გურიაში, სოფელ ეწერში დაიბადა 1859 წელს. დედამისი, ნინო, დიდად მორწმუნე ქალი იყო, მხნე, გამრჯე, მლოცველი. სიყრმიდანვე ჩაუნერგა შვილს ღვთისა და კაცის სიყვარული. მაქსიმე ნიჭიერი, დაუზარელი, მშვიდი და ჭკვიანი ბავშვი ყოფილა, თვალს მოფარებული ხშირად დაიჩოქებდა და ლოცულობდა თურმე. ღმერთო, კაი ჭკუა მომეცი და კარგი კაცი გამომიყვანეო. ლოცვის შემდეგ სახე უბრწყინავდა. ერთხელ მარჩენალი ძროხა დაეკარგათ. ბევრი ეძებეს, მაგრამ ვერ იპოვეს. „შვილო, – უთხრა დედამ, – შენ ჯერ პატარა და უცოდველი ხარ, შეეხვეწე უფალს, იქნებ ძროხა გაპოვნინოსო“. მაქსიმე მაშინვე გაექანა ტყისაკენ, დაიჩოქა ტყის პირას, შეეხვეწა უფალს, ძროხა ეჩვენებინა და აღუთქვა: სამაგიეროდ, მამასავით შეგიყვარებ და შვილივით გემსახურებიო. გაათავა ლოცვა, წამოდგა ფეხზე და ძროხის ბღავილიც მოესმა. „ღმერთო, იქამდე იბღავლოს, სანამ თავზე არ წავადგებიო“, – ინატრა ბიჭმა და ეს წადილიც შეუსრულდა. ძროხა ტალახში ჩაფლულიყო. დაიჩოქა და: „გმადლობ, ღმერთო, რომ მაპოვნინე, ეგ სიკეთე არასოდეს დამავიწყდებაო“.

9 წლისა სოფელ კახურის სასწავლებელში შეიყვანეს. კახურს იმიტომ უწოდებდნენ, რომ სოფლის ეკლესიაში კახეთიდან მობრძანებული წმინდა გიორგის ხატი ესვენა. სწავლა ძალიან უყვარდა მაქსიმეს და მასწავლებელს უჩიოდა, იმდენს არ გვასწავლის, რამდენის სწავლაც შემიძლიაო. ნაწყენმა მასწავლებელმა ჯერ სცემა, მერე კი ცალკე, დამატებით დაუწყო სწავლება. ბიჭმა სასწავლებელი დაამთავრა და დედაც გარდაეცვალა. ცოტა ხნის შემდეგ მამამ ოზურგეთის სამკლასიან სასწავლებელში შეიყვანა, მაგრამ სიღარიბის გამო ვერ დაასრულებინა და ბავშვი მეზობელ ვაჭარს გააყოლა ბათუმის მახლობლად, სოფელ შეკვეთილში. ალალმართლობით და ერთგულებით მაქსიმემ ვაჭრის დიდი ნდობა დაიმსახურა. მერე 6 წელი ხაშურში დაჰყო. ბიბლიის და გაბრიელ ეპისკოპოსის „ქადაგებების“ კითხვამ უფრო შეაყვარა მარხვა და ლოცვა, შესძინა ცოდნა. იქაურ მეგობრებს უკითხავდა „ქადაგებებს“ თუ საღმრთო წერილს. ყმაწვილს ებრაელი ახალგაზრდებიც ყურადღებით უსმენდნენ.

ხაშურიდან მაქსიმე თბილისში წავიდა და მეფისნაცვლის სასახლეში მოსამსახურედ დადგა, სადაც ყველას შეუყვარდა. საჭმელ-სასმელი თავზე საყრელად ჰქონდა, მაგრამ მარხვასა და ყველა საღმრთო მცნებას მტკიცედ იცავდა. რამდენიმე წლის შემდეგ ავად გახდა. დაღონებული სოფელში წავიდა. წმინდა გიორგის ეკლესია მოილოცა, დროშა შესწირა ტაძარს, მღვდელს შესამოსელი უძღვნა. ახლობლებმა ბევრი უწამლეს, მაგრამ ვერაფერს გახდნენ მის სნეულებასთან, ბოლოს, მღვდელმა უთხრა: „ტყუილად წუხხართ მაგისთვის. მაქსიმეს არაფერი სტკივა, ეგ მეტისმეტად მორწმუნე კაცია, უეჭველი რწმენით სწამს ღმერთი და მისგან დადებული საუკუნო ნეტარება და საუკუნო სასჯელი. ამ სარწმუნოების მიზეზით წუხს. კაცებრივი ბუნება ვერ იტევს ამისთანა მგზნებარე სარწმუნოებას და ავად ხდება, საუკუნო ნეტარება არ დავკარგო და საუკუნო სასჯელში არ ჩავვარდეო… მაგას ხორციელი მკურნალი არ უნდა, სულიერი ნუგეში ეჭირვება, რადგან სულ მცირე, უმნიშვნელო შეცდომა ისე დიდად წარმოუდგენია, როგორც მომაკვდინებელი ცოდვა“. მღვდელმა უწირა, ულოცა, ზეთი უკურთხა, შემდეგ დაარიგა და გაამხნევა. მაქსიმემ დიდი ნუგეში და სიხარული იგრძნო.

გავიდა ხანი. მაქსიმემ სოფლის დატოვება განიზრახა, ეკლესიები მოილოცა, შუაღამისას ადგა და ქუთაისის გზას ფეხით გაუდგა. მეორე დღეს ნათესავებმა მისი წერილი მიიღეს: „მე დღეის შემდეგ ამ ქვეყანაზე აღარა ვარ, ყველამ მკვდრად ჩამთვალეთ, რადგან ღვთის შეწევნით საუკუნო ცხოვრების გზას დავადექი“. მაქსიმეს სამტრედიის ახლოს ერთი საწყალი კაცი შეხვდა. თავისი ტანსაცმელი ძველ სამოსში გაუცვალა და გზა განაგრძო. გელათი და მოწამეთა მოილოცა. იქაურ ბერებს შესჩივლა, – მინდა აღვასრულო ღვთის მცნებანი, ვიცხოვრო ისე, როგორც მისთვის არის სასიამოვნო, მაგრამ ბევრი რამ მაბრკოლებსო. ბერებმა გაამხნევეს: ღვთისმოყვარეობას მტკიცედ დაადექი და ნურაფრისა გეშინია. როცა სულითა და გულით ღმერთს მიენდობი, შენი მზრუნველი და მფარველი ის იქნებაო. სულით გამხნევებული ქუთაისისკენ დაეშვა. რამდენიმე დღე მშიერი დადიოდა. ფული არ ჰქონდა და ისე არავინ შეიწყალა. თავის თავს შეუძახა გამხნევდი, არ გაახარო ბოროტი სული, მას უნდა, გაჭირვებით ცოდვაში ჩამაგდოსო. გაჭირვებას ლოცვით იქარვებდა.

ბოლოს, როგორც იქნა, ერთ პატიოსან მოქალაქესთან იაფი სამუშაო იშოვა. ამ კაცმა შეამჩნია, რომ მაქსიმე შუაღამისას ფანჯრიდან გადაიპარებოდა და სადღაც მიდიოდა. ეტყობა, ქურდობსო. ადგა და ჩუმად გაჰყვა. მაქსიმე მივიდა მთავარანგელოზის ეკლესიაში, ცისკრის ლოცვაზე გულხელდაკრეფილი და მუხლმოდრეკილი ლოცულობდა. კაცმა არ დაიჯერა, მეორედაც გაჰყვა და ისევ ტაძარში რომ მივიდა, მაშინ გააფრთხილა სახლეულნი, ეგ ღვთის კაცია და პატივისცემით მოექეცითო. მაქსიმე მიხვდა, შეიტყვეს ჩემი ამბავი და ასეთი პატივით იმიტომ მექცევიანო. მიუხედავად სახლის პატრონის თხოვნისა, მიატოვა ქუთაისი და თბილისისკენ წამოვიდა ფეხით. ჯამაგირი გლახაკებს დაურიგა, თვითონ კი გზადაგზა დღიურად მუშაობდა. თბილისში ადგილი იშოვა „ერთ დიდ, შეძლებულ კაცთან“ (ილია ჭავჭავაძესთან). იქ მას ცალკე ოთახი მისცეს. რადგან ზნეკეთილობა შეამჩნიეს, არაფერს უშლიდნენ და მაქსიმემაც თავისი საქმე განაგრძო. რა იყო ეს საქმე? ღვთის სიტყვის ქადაგება. მისი პატარა ოთახი ყოველ საღამოს ხალხით იყო სავსე, ვეღარც ეტეოდნენ საღმრთო წერილის სწავლისა და სახარების სიტყვის მოსმენის მსურველნი. თუ სადმე ქალაქში წმინდათა ცხოვრების ამსახველი წიგნები იყიდებოდა, ყველა შეიძინეს. მაქსიმე ისე ლმობიერად ქადაგებდა, რომ მსმენელთ გულში ღვთის შიში და სიყვარული ენერგებოდათ. იმის დასტურად, თუ რამხელა ძალა ჰქონდა მის ნათქვამ სიტყვას, ერთ ამბავს გავიხსენებთ. ერთხელ მაქსიმე ბილიარდის მოთამაშეებთან შევიდა და უთხრა: აბა, ძმებო, გთხოვთ, ყური დამიგდოთ, კაი ამბავი უნდა წაგიკითხოთო. მათ ბილიარდის თამაში შეაჩერეს და მაქსიმემ დაიწყო წმინდა გიორგის ცხოვრების კითხვა. მოთამაშეებმა ტირილი დაიწყეს, ჯოხები დაყარეს და მას მერე მაქსიმეს აღარ მოშორებიან.

როცა ღვთისმოყვარეთა გუნდი ძალიან გამრავლდა, მაქსიმემ თქვა: ამდენ ხალხს ეს ოთახი ვეღარ გვიტევს. კარგი იქნება, ერთი „უფასო საღმრთო წიგნთსაკითხავი“ და საგალობელი კაბინეტი დავაარსოთ. მე თვეში 25 მანეთი მაქვს ჯამაგირი და მას მთლიანად ამ საქმეს შევწირავ, ოღონდ თქვენც დამეხმარეთო. შეიძინეს სასულიერო წიგნები, გაზეთები. ეს ამბავი ეგზარქოსის ყურამდე მისულა, იფიქრეს, ალბათ სექტანტური ორგანიზაციააო და მისი მოთავე მაქსიმე შარაძე დააპატიმრეს, შემდეგ კი ეგზარქოსს წარუდგინეს. მან რომ ნახა, ეკლესიის საწინააღმდეგოს არაფერს სჩადიოდნენ, ნება დართო მოქმედებისა და მეთვალყურედ ორი დეკანოზი დაუდგინა. ერთი, პეტრე კონჭოშვილი, ხშირად მიდიოდა მათ „კაბინეტში“ და მრავალ სასარგებლო რამეს ასწავლიდა ახალგაზრდებს.

აღსრულდა მაქსიმეს ოცნება – ადამიანებმა ღვთის სიტყვის სწავლა დაიწყეს. ერთხელ, საუბრისას, გულისნადები გაუმხილა მეგობრებს. მოუყვა იმ სულიერ ფერისცვალებაზე, თვითონ რომ განიცადა, ცოდვისაგან განშორებამ მის გულში ხომ უდიდესი სიხარული დაბადა და შეკრებილთაც მოუწოდა, – განეშორეთ ცოდვას, შეინანეთ და მაშინ ჰნახავთ, როგორ აღგიტაცოსთ გამოუთქმელმა სიხარულმა, იმისთანა სიხარულმა, რომლის მსგავსი არ გაჩენილა ჯერ თქვენში, და არც გაჩნდებოდა, ათასი წელიც რომ გეცოცხლნათ, სანამ არ დაადგებოდით ღვთის გზას. ადამიანს გააბედნიერებს ღვთის სამსახური. ბედნიერია და ღირსი ქებისა ის, ვისაც მთელი სიცოცხლე შეუწირავს ჭეშმარიტებისთვის. ჩვენი მოშივებული სული თხოულობს ღვთის სამსახურით და კეთილის საქმეებით გაძღომას და თუ ეს არ შეუსრულდა, მაშინ სული საშინელ მოწყინებაშია, სწუხს თვის სიღარიბეს… მაშ გავამხიარულოთ იგი ჩვენის უმანკო და წმინდა ცხოვრებით და შევაერთოთ ღმერთთან ჩვენი ცხოვრება, იესო ქრისტეს ცხოვრებასთან მიმსგავსებით… ღმერთო, რა კარგი იქნებოდა, როგორც მოქადაგე ლაპარაკობს აღტაცებით, ისე აღტაცებით მაყურებელიც ისმენდეს! სწორედ რომ ანგელოზები გავხდებოდით ყველანი. წარმოიდგინეთ ჩემი განუზომელი სიხარული, როცა ვნახავ ჩემის სიტყვებით აღტაცებულს!.. სულის ცხონება თურმე აქაც შეიძლება. მოიძულოს კაცმა ყოველი ცოდვა, განიწმინდოს მარხვით და სინანულით თავი თვისი, აღასრულოს ღვთის მცნება უნაკლულოდ, ქმნას იმდენი კეთილი საქმე, რამდენიც კი შეუძლია და ნამდვილად ცხონდება ამ სოფელში. უდიდესი ყველა კეთილ საქმეში კი არის კაცის დარიგება და მისი სარწმუნოებაზედ მოყვანა…“

მაქსიმე ყოველ ცისმარე დღეს ღვთის დიდებით იწყებდა, ჩაფიქრდებოდა, იქნებ გუშინდელზე უკეთესი გავხდეო. ადიდებდა ღმერთს, შემდეგ კი შეუდგებოდა დაკისრებულ საქმეს. კაცს რომ გაიცნობდა, ოცნებობდა, ღვთის გზაზე როგორ დავაყენოო. ხშირად, მისდა გასაკვირადაც, მისი ქადაგება ადამიანებს უფლისაკენ მოაქცევდა. ყველა უყვარდა – ბოროტიც კი, რადგან მხოლოდ სიყვარულით შეეძლო მისი ბოროტებისაგან მოქცევა და კეთილ გზაზე დაყენება. მთელ დღეს ღვთისა და კაცის სამსახურში რომ განლევდა, საღამოთი უფლისა და კაცის სიყვარულით, მეტისმეტი ბედნიერებით და სიხარულით თავს ძლივს იმაგრებდა. ეგონა, ცაში ანგელოზებთან ერთად დავფრინავო. განსაცდელები არ აკრთობდა, უფრო აქეზებდა და ხელს უწყობდა ღვთის სამსახურსა და კეთილ საქმეში. მის უზომო ბედნიერებას აბრკოლებდა სხვებზე დარდი და წუხილი – რატომ სხვებიც კეთილად არ ცხოვრობენო.

აი, ასეთი მართალი კაცი ემსახურებოდა წმინდა ილია მართალს. „დიდი ნდობა ჰქონდათ ილიას და მის სახლობას მაქსიმესი, ყველანი შვილსა და ძმასავით უყურებდნენ. ილია რომ სხვაგან წავიდოდა, მთელ ქონებას მაქსიმეს ჩააბარებდა. ოჯახის საქმეებსაც ყურს უგდებდა და უფროსი მოურავიც იყო ილიას სახლში“. ეს ნდობა წმინდა ილიას ერთმა შემთხვევამაც გაუმყარა. ორი წლის სამსახურის შემდეგ მაქსიმეს მისთვის უთქვამს: „თქვენთვის, თქვენის მონდობილობით, სანოვაგეს, სურსათს და ათას რამეს რომ ვყიდულობდი, ფულს გადავარჩენდი ხოლმე და ოც თუმანზე მეტი შევკრიბე. ახლა ვგრძნობ, რომ ასეთი საქციელი დიდი ცოდვაა და ამიტომ გიბრუნებთ ამ ფულსო“. ილიამ ფული ჯიბეში ჩაიდო და უთხრა: „კარგად მოქცეულხარ, ასე სჯობსო“. „ივერიის“ თანამშრომლები ალაპარაკდნენ: რა ძუნწია ილია, ამ ფულიდან მაქსიმესთვის რამე ეჩუქებინაო. ეს თურმე ილიამაც გაიგო და უთქვამს: „როგორ, მოპარული რომ უკან დამებრუნებინა, თუნდაც ნაწილი, განა ამით შეურაცხებას არ მივაყენებდი? ის კაცი მართალ გზას დასდგომია და ჩემის ასეთის უმართებულო საქციელით ამ მართალ გზას ხომ არ გადავაცდენდიო“. სამაგიეროდ, ამის შემდეგ ილიამ მაქსიმე რედაქციის მოლარედ დანიშნა და ისე ენდობოდა, რომ სტამბისთვის მსწრაფლმბეჭდავი მანქანის შესაძენი 3000 მანეთის თავდებადაც დაუდგა. მაქსიმე იყო ილიას ყოველდღიური ტიტანური შრომის თვითმხილველი. „კაცო, რაზე ჩამკალ, ვერ მეტყოდი, კმარაო?“ – უსაყვედურა ერთხელ შემოთენებულმა ილიამ. მაქსიმე თურმე რამდენჯერმე შესულა, მაგრამ ისე იყო გართული ილია საქმეში, ვერ გაებედა „კმარას“ თქმა. მაქსიმე „ივერიის“ ხაზინადარიც  იყო და ექსპედიტორიც. ოთხი კაცის საქმეს აკეთებდა – ასოთამწყობიც იყო და კორექტორიც. „სწორედ წარმოუდგენელია, საიდან ჰქონდა ესოდენი ძალა და ღონეო, – ჰკვირობს მისი ერთი თანამედროვე, – იმისი სახელი ყოველი მხრის მოისმოდა: რედაქციიდან, ილიას სახლიდან, სტამბიდან და ყველა მომავალ-წამავლისაგან“.

„უფასო საღმრთო წიგნთსამკითხველოს“ საქმეც კარგად მიდიოდა, მრავალი ახალგაზრდა დააყენა მან ღვთის გზაზე, ამ სამკითხველოში გალობასაც ასწავლიდნენ. ერთხელ, გიორგობას, ქაშუეთში მელქისედეკ ნაკაშიძის გუნდის გალობისთვის მოუსმენია მაქსიმეს. გული აუჩუყდა, ატირდა თურმე რა კარგი გალობები გვქონიაო. წირვის შემდეგ მელქისედეკს გამოეცნაურა და თავისთან მიიწვია მასწავლებლად. მართლაც, მელქისედეკის მეცადინეობით ბევრმა ახალგაზრდამ შეისწავლა გალობა. განსაკუთრებით სწრაფად სწავლობდა მაქსიმე და მასვე ავალებდა მელქისედეკი, რომ სხვებისთვისაც ესწავლებინა.

სამკითხველოს ხშირი სტუმრები იყვნენ წმინდა ალექსანდრე ეპისკოპოსი (ოქროპირიძე) და მისი ძმისწული ლეონიდე. წმინდა მღვდელმთავარი დიდად ხარობდა ახალგაზრდების მონდომებით და ამხნევებდა მათ. მელქისედეკისაგან ოთხი-ხუთი წლის განმავლობაში ბევრი საგალობელი დაისწავლეს. მაქსიმეს შედგენილი გუნდი მისივე ლოტბარობით გალობდა თბილისის სხვადასხვა ეკლესიაში. როცა 1893 წელს განჯიდან ნიკოლოზ ბარათაშვილის ცხედარი გადმოასვენეს, მის ნეშტს დიდუბის ეკლესიისკენ შარაძის გუნდიც მიაცილებდა გალობით. მაქსიმე თბილისის სემინარიის გალობის მასწავლებლადაც აირჩიეს და ისიც მეტისმეტი გულმოდგინებით ასწავლიდა სემინარიის შეგირდებს, ცდილობდა ღვთისა და სამშობლოს სიყვარული ღრმად ჩაენერგა მათ გულებში.

გადიოდა დრო, ზოგიერთი ამხანაგი ჩამოშორდა წიგნთსაკითხავს. ბევრს საწევრო ფულიც არ შეჰქონდა. ის კი თავის ჯამაგირს უდრტვინველად იხდიდა ოთახის ქირაში. ნუგეშობდა და ხარობდა მხოლოდ იმით, რომ ყოველ მსურველს გალობა ესწავლა. თუ ვინმე ფულის შეუტანლობისთვის ბოდიშს მოიხდიდა, ეტყოდა: ნურავის შეაწუხებთ ფულისთვის, მე გადავიხდიო,

წიგნთსაკითხავის დაარსებისთანავე მაქსიმემ წმინდანთა ცხოვრებისა და ზნეობრივი წიგნების თარგმნასა და გამოცემას მიჰყო ხელი. სტამბაც ამ საქმისთვის შეიძინეს. ამ სტამბაში 25 წლის განმავლობაში 4000-მდე სასულიერო შინაარსის სხვადასხვა გამოცემა დასტამბეს. მათ შორის 500-მდე წიგნი თავიანთი ხარჯით გამოსცეს. თვითონ მაქსიმემ ოთხმოცამდე წიგნი თარგმნა და გამოსცა. წიგნებს ძალიან მცირე ფასს ადებდნენ, დიდ ნაწილს კი მუქთად ავრცელებდნენ. „შარაძე და ამხანაგობის სტამბის“ დამფუძნებლები იყვნენ: მაქსიმე შარაძე, ესტატე კერესელიძე, ვასილ გძელიძე და ივანე ზაქარაშვილი. მათ პირობა ჰქონდათ დადებული, უჯამაგიროდ ემუშავათ. თუ რამ სარგებლობა შემოვიდოდა, ისევ საერთო საქმისთვის მოეხმარებინათ. თუ ვინმე გარდაიცვლებოდა, მისი წილი ქონება დანარჩენ ძმებს რჩებოდათ. მაქსიმე შარაძის სტამბა „ივერიის“ რედაქციის ქვედა სართულზე იყო მოთავსებული, ილიას დის, ელისაბედ საგინაშვილის სახლში. სასულიერო შინაარსის წიგნების გარდა რუსულ, ქართულ და სომხურ ენებზეც გამოსცემდნენ წიგნებსა და ჟურნალებს. შარაძის სტამბაში დაბეჭდილა ილიას „ქვათა ღაღადი“, იაკობ გოგებაშვილის „რუსკოე სლოვო“ და სხვა. აღსანიშნავია მაქსიმეს მიერ ექვს წიგნად გამოცემული „რჩეული სიტყვები სხვადასხვა წიგნებიდან გამოკრეფილი“, რომლებიც მამათა სწავლებებთან ერთად შეიცავს მაქსიმეს ღრმადსულიერ ნააზრევსაც. ხალხი მათ სტამბას „ბერების სტამბას“ უწოდებდა კეთილმსახურებისა და წმინდა ცხოვრების გამო. სტამბის ძმობას ახლო ურთიერთობა ჰქონდა ბეთანიის, ზედაზნის, თბილისის ფერისცვალებისა და შიომღვიმის მონასტრებისა და ათონის წმინდა მთაზე ქართველთა სავანის ბერებთან. მათგან წიგნთსაცავიდან გადმოწერილ წმინდათა ცხოვრებასა და ქადაგებებს იღებდნენ, ბეჭდავდნენ და უფასოდ ავრცელებდნენ.

1890 წელს მელქისედეკ ნაკაშიძემ მაქსიმესა და ესტატეს ცნობილი მომღერალი ფილიმონ ქორიძე გააცნო, რომელმაც მათ ერთ თვეში ნოტები შეასწავლა. ძმობამ საგალობლების გამოცემა განიზრახა. ილია ჭავჭავაძემ მოსკოვში წერილი მისწერა ალექსანდრე ხახანაშვილს და მისი დახმარებით სანოტო შრიფტი შეიძინეს. შემდეგ გაბრიელ ეპისკოპოსს ფილიმონის მიერ ნოტებზე გადაღებული საგალობლები სთხოვეს დასაბეჭდად. 1892 წლიდან სტამბაში საგალობლების ბეჭდვა დაიწყეს. 1500 ეგზემპლარს ბეჭდავდნენ და ამასაც გალობის შესწავლის მსურველებს უფასოდ უნაწილებდნენ. 1895 წელს მაქსიმემ სამი წიგნი გამოსცა „ქართული გალობისა“, 1899 წელს – „მიცვალებულის გალობელი“, 1901 წელს – „პირველშეწირულის საგალობელნი“ და სხვა. ფილიმონ ქორიძემ განიზრახა ქართულ ენაზე გამოეცა ნოტების სახელმძღვანელო. თუ ასეთ სახელმძღვანელოს მომიტანთ, ბატონო ფილიმონ, ტყავს გავიძრობ და ჩემი ხარჯით დავბეჭდავო, – უთქვამს მაქსიმეს. მართლაც, 1895 წელს გამოსცა კიდეც ეს სახელმძღვანელო. მაქსიმე ისე გაწაფულა ნოტების ნიშნებში, რომ თვითონაც ჩაუწერია რამდენიმე გალობის კილო.

ქართული გალობა გადასარჩენი იყო, ამიტომაც მაქსიმეს და ესტატეს დრო აღარ დაუკარგავთ და მის ერთადერთ სრულყოფილად მცოდნესთან, ანტონ დუმბაძესთან გაუგზავნიათ ფილიმონ ქორიძე გალობების ჩასაწერად. იმ მცირე საფასურთან ერთად, ფილიმონს და ანტონს რომ უხდიდნენ ამ საქმეში, სულიერადაც განამხნევებდა მათ მაქსიმე. „ივერიაში“ დაბეჭდა კიდეც წერილი „გალობის ერთი მოყვარულთაგანის“ ფსევდონიმით (ეს მაქსიმე უნდა იყოსო, – ფიქრობს ბატონი ლუარსაბ ტოგონიძე), სადაც ავტორი აგულიანებს ფილიმონს და ანტონს, – აბა, თქვენ იცით, ბოლომდე გაიყოლეთ გალობის ჩაწერის ხალისიო. 1897 წელს ფილიმონმა დაასრულა საგალობლების ჩაწერა. გალობათა ჩაწერისას დიდად დახმარებია მათ არისტო ქუთათელაძე (აქვე აღსანიშნავია არისტოს ღვაწლი ბეთანიის მონასტრის აღდგენაში). 1901 წელს მაქსიმეს სტამბა დაუხურეს პროკლამაციების დაბეჭდვის გამო (ეს მის უნებურად მომხდარა), არისტოს მეცადინეობით ერთი წლის შემდეგ კვლავ გაუხსნიათ, მაგრამ ამან ისე იმოქმედა მაქსიმეზე, რომ ლოგინად ჩააგდო. თუმცა გამოკეთდა, მაგრამ ვერ გამოჯანმრთელდა. ჭლექი თანდათან მოერია. სხვა ამ დროს სამკურნალოდ მოიცლიდა, მაგრამ მაქსიმე ასე არ მოქცეულა, სანთელივით ბოლომდე იწვოდა. მრავალი გაჭირვებისა და ავადმყოფობის მიუხედავად, ყოველთვის ფიცხელი სისასტიკით მარხულობდა, ხორცის ჭამა სიყრმიდანვე აიკრძალა. დიდმარხვის შვიდეულს ისე განვლიდა, არაფერს შეჭამდა. მძიმე ავადმყოფიც კი შაბათ-კვირას უქმობით ნაშუადღევამდე საჭმელს არ მოღებდა, თუ დააძალებდნენ, ეტყოდა, – ის არ მეყოფა, წირვა-ლოცვას ვერ დავესწარი, მის გამოსვლამდე არ მოვითმინოო. ხან სამი დღე ისე გაივლიდა, პურს არ გატეხდა, დაითმენდა ხორციელ ბრძოლებს. სხვისი არაფერი ეხარბებოდა. ქალწულების აღთქმას მტკიცედ იცავდა, ცდილობდა, ფიქრითაც არ დაერღვია. ქუჩაში სიარულის დროს ქუდი თვალებზე ჰქონდა ჩამოფარებული. ყოველთვის შრომობდა და თავს ნებას არ აძლევდა, თავისუფალ დროს გასართობად, სეირის საცქერლად წასულიყო. მაქსიმესთან შეუძლებელი იყო უბრობა. თუ ვინმეს შეამჩნევდა, ჩემზე გაჯავრებული წავიდაო, უეჭველად წერილს მისწერდა ტკბილს და საგულისხმოს. ხმა არასოდეს აუმაღლებია, გახლდათ მშვიდობიანი, წყნარი, მართალი. სიცრუე მის ბაგეთაგან არასოდეს ამოსულა. ერთხელ წიგნის გამომცემელმა სთხოვა, მეტად შემიფასე და უფრო მეტ ფულს გადამიხდიანო. მაგრამ მაქსიმემ თავის ასაღებ ფულზე თქვა უარი და ტყუილი არ იკადრა. გახლდათ ყოველთვის მართლისმთქმელი, არ უყვარდა ფარისევლობა, არავინ დაუჩაგრავს თავისი თავის მეტი. ბავშვისთვისაც კი არ უთქვამს „ბიჭი“, არც სხვა ზედმეტი სახელი, არც არავინ განუკითხავს – არც საერო და არც სასულიერო პირნი. ამბობდა როცა ამა თუ იმ კაცზე რისამე თქმა გინდოდეს, პირველად იფიქრე, ვითომ ის კაცი შენ წინა დგას. თუ პირში ძვირს არ ეტყვი, ნურც უიმისოდ იტყვიო. უაღრესად მოწყალე გახლდათ. საუკუნო სასჯელის შიშით, ღვთის სასჯელამდე საკუთარი თავი დასაჯა, შეავიწროვა საკუთარი სხეული, არც სულს მისცა გასაქანი. სხვისი დიდი ცოდვა ერთ ბეწვადაც არ მიაჩნდა, საკუთარ უმნიშვნელოს, მაგალითად, წყლის დალევისას ჯვრის გამოსახვას დავიწყებას, დიდად ნანობდა. თუ ვინმე ეტყოდა, ეგ რა ცოდვა არის, მიხედე სხვებსო, პასუხობდა, – ვინც ამბობს, ღვთის მცნება მარტო ჩემთვის არის დაწერილი (სხვას არ მიხედავს) და მასზე გულმოდგინედ დგას და ასრულებს, გამორჩეული იქნება ღვთისაგანო.

თავის თავს ესაყვედურებოდა: „რა დამემართა, ვერ ვიქცევი კარგად. ვაითუ ცუდი მაგალითი აიღოს ვინმემ ჩემგან; მერე რა პასუხი გავცე ღმერთსო“. კმაყოფილი არ იყო თავისი ბევრი შრომითაც და სულ იმას ამბობდა: არაფერი გამიკეთებია, დღეს პურის ჭამა არ მეკუთვნისო. მძიმე ავადმყოფობის დროსაც კი გაჭირვებით წამოდგებოდა და შრომას დაიწყებდა.

1901 წლიდან მოყოლებული შვიდი წელი ჭლექით იტანჯებოდა, მაგრამ ყოველთვის ღმერთს მადლობდა. ხილვა ჰქონია: „ჩვენებით განვლიდა სული ჩემი ქვასა, რკინასა, ზღვას, უფსკრულსა, ცეცხლსა, მთასა ყინვიანსა და ზეცისა ჰაერთა შინა საშინელებათა დიდთაო“.

ასე მსხვერპლად შეეწირა თავის ქვეყანას და მშობლიურ ეკლესიას მაქსიმე შარაძე. 1908 წლის 26 თებერვალს (ახ. სტ. 11 მარტს) დასრულდა ამქვეყნიური ცხოვრება მისი და დაიწყო საუკუნო. ჩვენ ვალში ვართ – მის წინაშე, რომ არა მაქსიმე შარაძე, არ გვეყოლებოდა არც ესტატე კერესელიძე (წმინდა ექვთიმე აღმსარებელი) და არც ქართული საგალობლები შემოგვენახებოდა. როგორც ბრძანებს დეკანოზი ნიკიტა თალაკვაძე: „მაქსიმე არ იყო არც ბერი, არც მღვდელი, მაგრამ თავისი ჭეშმარიტ-ქრისტიანული, როგორც პირადი, ისე საზოგადოებრივი ცხოვრება-მოღვაწეობით, ბევრად მაღლა იდგა ახლანდელ ბერობასა და მღვდლობაზედ“.

მართლაც, ამ ერთმა უბრალო ერისკაცმა „იმდენი შესძლო, რაც ვერ გააკეთა მისიონერთა ლეგიონებმა“. იგი ჩემთვის და ალბათ თქვენთვისაც, ძვირფასო მკითხველო, იქცა მაგალითად ერსკაცისა, რომელმაც ღვთის შეწევნით სძლია სოფელს, რომელმაც იცხოვრა და იყო მონა ღვთისა, ერთგული შვილი დედაეკლესიისა.

„ერის გული ზღვაა, – ბრძანებს „ივერიის“ თანამშრომელი გრიგოლ ყიფშიძე, – მის ლურჯსა და კამკამა წყალს ვერ აამღვრევთ, რამდენი ნაგავიც უნდა ჰყაროთ შიგ, მაინც ვერ დააშრობთ და აი, ამ ზღვიდან ამოვიდა მაქსიმე. ამოვიდა წმინდა და მოკვდა წმინდა“.

მოამზადა კახაბერ კენკიშვილმა
ჟურნალი „კარიბჭე“, № 5, 2007 წ.

– See more at: http://www.orthodoxy.ge/biografiebi/maqsime_sharadze.htm#sthash.srWQfgVa.dpuf

Advertisements

ცივილიზაციის აკვანი

ართველები კავკასიის მკვიდრი ერია. სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიასა და სამხრეთიდან მის მიმდებარე ტერიტორიაზე მოხდა ქართული ეთნოსის ფორმირება. აქ გაირა მან ისტორიული განვითარების მრავალსაუკუნოვანი გზა, აქ შექმნა თვითმყოფადი კულტურა, აქვე ჩამოყალიბდა ერად (ნაციად). ქართული ცივლიზაციის ფესვები ათასწლეულთა სიღრმეში იკარგება.

ძვ. წ. აღ. XVIII- XII საუკუნეთა ასურულ და IX-VII საუკუნეთა ურარტულ ლურსმნულ წარწერებში იხსენიება ქართველურ ტომთა უძველესი სახელმწიფოები: მუშქების (შემდგომდროინდელი მესხების) სამეფო, დიაუხი (შემდგომში – ტაო) და კულხა (კოლხიდა).

ბერძნების უძველესი კონტაქტები “ოქრომრავალ კოლხეთთან” (ასე უწოდებდნენ ბერძნები საქართველოს), რომლებიც მიკენურ პერიოდს განეკუთვნება, აისახა ბერძნულ მითოლოგიაში (თქმულებები არგონავტებსა და ოქროს საწმისზე, კავკასიონზე მიჯაჭვულ პრომეთეოსზე და სხვა). ძვ. წ. აღ. VIII-VII ს-ის შემდგომ კი, როდესაც შავი ზღვის კოლხურ სანაპიროზე ბერძნული ახალშენები (ტრაპიზონი, ფაზისი, დიოსკურია და სხვა) გაჩნდა, ბერძნული წერილობით წყაროები შეივსო რეალურ – ისტორიული ცნობებით კოლხეთის ძლიერი დასავლურ – ქართული სამეფოს შესახებ, სადაც ძვ. წ. აღ. VI საუკუნეში უკვე შეიქმნა საკუთარი მონეტა – კოლხური თეთრი.

ძვ. წ. აღ. IV ს-ის დასასრულს ქვეყნის პოლიტიკურმა ცენტრმა კოლხეთიდან აღმოსავლეთით გადაინაცვლა და იქ ქართების ტომის ჰეგემონობით შეიქმნა ქართლის სამეფო, რომელსაც ბერძნული და ლათინური წერილობითი წყაროები კავკასიის იბერიის სახელით მოიხსენიებენ. ა, სახელმწიფომ უწყვეტად იარსება XIX საუკუნემდე, როდესაც საქართველო ანექსირებული იქნა რუსეთის იმპერიის მიერ.

ამიერკავკასიაში, ქართველების სამშობლო, ნაწილია წინა აზიისა, სადაც დაირწა საკაცობრიობო ცივილიზაციის აკვანი. აქ ჩაეყარა საფუძველი მიწათმოქმედებასაც. ეს ტერიტორია ითვლება ხორბლის ბევრი კულტურული სახეობის წარმოშობის პირველად გეოცენტრად (საქართველოში აღწერილია ხორბლის ცნობილი სახეობების 65% -ზე მეტი) და მევენახეობის სამშობლოდ ( საქართველოში აღწერილია კულტურული ვაზის 500 ჯიში). ამ მიღწევებში ქართველების წინაპრებსაც უდევთ წილი.

ქართველები უძველესი მელითონე – მეტალურგები არიან. ქართველთა ეთნარქი თუბალ – კაინი ბიბლიაში მოიხსენიება როგორც “მჭედელი რკინისა და რვალისა”, ხოლო ბერძნები რკინის მეტალურგიის და, კერძოდ ფოლადის, გამოგონებას მიაწერდნენ ხალიბების ქართველურ ტომს.

არქეოლოგიური გათხრებით დადასტურდა, რომ ქართველთა წინაპრებმა უკვე ძვ. წ. აღ. VI-V ათასწლეულებში იცოდნენ სპილენძის დამუშავება, ხოლო ძვ. წ. აღ. IV-III ათასწლეულებში მაღალხარისხოვან ბრინჯაოს ადნობდნენ. ძვ. წ. აღ. II ათასწლეულის შუა ხანებში აქ საფუძველი ჩაეყარა რკინის მეტალურგიას. ხალკოლითისა და ბრინჯაოს ხანის არქეოლოგიური კულტურები, რომელთა შემოქმედი დღევანდელი ქართველების წინაპრები იყვნენ, განვითარების დონით არ ჩამორჩებოდნენ წინა აზიის მოწინავე ცივილიზებური ხალხების – შუმერების, აქადელებს, ასურელებს, ხეთებსა და სხვათა და სხვათა თანადროულ კულტურებს . უფრო გვიანაც, ძვ. წ. აღ. VI _ახ. წ. აღ. III საუკუნეებში ქართული სახელმწიფო და ქართული კულტურა ღირსეულ პარტნიორობას უწევდა როგორც დასავლურ (ბერძნულ-რომაულ), ისე აღმოსავლურ (ირანულ) ცივილიზაციებს.

მაგრამ რაოდენ ღირებულიც არ უნდა იყოს ქართული კულტურის მიღწევები იმ უძველეს ხანაში, მაინც უეჭველია, რომ თავისი შემოქმედებითი შესაძლებლობების მაქსიმუმს ქართველმა ერმა შუა საუკუნეებში მიაღწია, და ის, რასაც საკუთრივ ქართული ცივილიზაცია შეიძლება ეწოდოს, თავის არსით ფეოდალური და ქრისტიანულია.

ქართული ფეოდალიზმი სრულიად განსაკუთრებული ფენომენია მიწაზე საგვარეულო და კერძომფლობელობით, ვასალიტეტით, ლენური სისტემით, შეუვალობით (იმუნიტეტით), რაინდული კოდექსით, რაც უჩვეულოა წინა აზიისათვის, მაგრამ ტიპოლოგიურად მსგავსია დასავლურ-ევროპული (გერმანული) ფეოდალიზმისა. საქართველოს მოსაზღვრე არც ერთ ქვეყანაში ამ ტიპის ფეოდალიზმი არ განვითარებულა და საქართველო ამ თვალსაზრისით, შეიძლება ითქვას, დასავლეთი ევროპის ნაგლეჯია, აზიაში გადანერგილი.

X-XIII საუკუნეები – საქართველოს ერთიანი ფეოდალური მონარქიის წარმოქმნის და გაფურჩქვნის ხანა, ქვეყნის ისტორიის ჭეშმარიტად ოქროს ხანა იყო: დროის მა მცირე მონაკვეთში საქართველოს სახელმწიფომ მიაღწია პოლიტიკური და ეკონომიკური ძლიერების მწვერვალს, ხოლო ქართველი ერის შემოქმედებითმა გენიამ სრულყოფილი გამოხატულება ჰპოვა, რისი მატერიალური მოწმეებია ქართული ოქრომჭედლობისა და ტიხრული მინანქრის, ხუროთმოძღვრებისა და მონუმენტური ფერწერის, და ბოლოს, მხატვრული ლიტერატურის მართლაც საერთო-საკაცობრიო მნიშვნელობის ისეთი შედევრია, როგორიცაა, ანჩისა და ხახულის ხატები, ოშკის, ბაგრატისა და სვეტიცხოვლის კათედრალები, ატენისა და ყინწვისის ფრესკები, ქართული საგალობლები, შოთა რუსთაველის “ვეფხისტყაოსანი”.miighes-iuneskoshi

ქრისტიანობამ საქართველოში ჯერ კიდევ მოციქულთა ხანაში შემოაღწია: აქ უქადაგია ანდრია პირველწოდებულს, სიმონ ქანანელსა და მატათას. ქანანელმა და მატათამ ქართულ მიწაში ჰპოვეს საუკუნო განსასვენებელი : სიმონ ქანანელი ანაკოფიაშია (აფხაზეთში) დაკრძალული, მატათა კი გონიოში (აჭარაში). არქეოლოგიურმა გათხრებმა მართლაც დაადასტურა ქრისტიანობის არსებობა I-III სს.ის საქართველოში, მაგრამ საქართველოს ავტოკეფალურ ეკლესიას, რომლის მეთაური V ს-ის შემდგომ კათოლიკოს-პატრიარქად იწოდება, საფუძველი დაედო IV საუკუნეში, როცა 326 წელს ქართველთა განმანათლებლის, მოციქულთა სწორის წმ. ნინოს ქადაგების შედეგად ქრისტიანობა გამოცხადდა საქართველოს სახელმწიფო რელიგიად.

მას შემდეგ, თითქმის 1500 წლის განმავლობაში საქართველო ქრისტიანობის ბურჯი იყო წინა აზიაში, ბიზანტიის დაცემის (1453 წელი) შემდეგ იგი ერთადერთ ქრისტიანულ სახელმწიფოდ დარჩა აქ და აგრესიულ ისლამურ გარემოცვაში მედგრად იცავდა თავის ეროვნულ და კონფესიურ თავისთავადობას. საუკუნეთა განმავლობაში ქრისტიანობა იმდენად შეესისხლხორცა ქართველთა თვითშეგნებას, რომ ქართველისა და ქრისტიანის მცნებები ერთმანეთს გაუტოლდა, ქრისტიანობისათვის ბრძოლა კი ეროვნული დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლად იქცა. ქრისტიანობისათვის წამებულნი საქართველოში ეროვნულ გმირებად ითვლებიან.

საქართველოს გარეშე მტერი ძლიერი იყო და აგრესიული, ქვეყნის დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლა კი – ხანგრძლივი და სისხლისმღვრელი. ამ ბრძოლის წინა ხაზზე მუდამ იდგა ქართული არისტოკრატია – ფეოდალურ საგვარეულოთა წარმომადგენლები.

ბრძოლას მეთაურობდა უმაღლესი სიუზერენი, ზეგარდმო მირონცხებული მეფე ქართველთა, რომელიც აუცილებლად ბაგრატიონთა გვარის წარმომადგენელი უნდა ყოფილიყო.

ფეოდალური სეპარატიზმი, ესოდენ დამახასიათებელი ნებისმიერი ფეოდალური სახელმწიფოსათვის, საქართველოში ბაგრატიონთა ათასწლიანი მეფობის განმავლობაში ისე არასოდეს გაღრმავებულა, რომ რომელიმე ფეოდალს მეფის ტიტულის მითვისება გაებედა, თუნდაც იგი ამა თუ იმ მეფეზე უფრო ძლიერი ყოფილიყო.

იერარქიულად მკაცრად ჩამოყალიბებულ ფეოდალურ საზოგადოებაში ყოველ კლასს თავისი განსაკუთრებული ფუნქცია გააჩნდა – გლეხი მიწას ამუშავებდა, ხელოსნობა და ვაჭრობა მოქალაქეთა ხელში იყო, სამღვდელოება ღვთისმსახურებასა და წიგნიერებაზე ზრუნავდა, თავად-აზნაურობა კი ქვეყნის სამხედრო ძალას წარმოადგენდა. განუწყვეტელი საგარეო საფრთხე ერთსულოვანს ხდიდა მთელ საზოგადოებას შუასაუკუნეების საქართველოში და ამიტომ არის, რომ ქართული ფოლკლორი დღემდე სასოებით იხსენიებს სახელოვან მეფეთა და ქვეყნისთვის თავდადებულ გმირთა სახელებს და წყევლა-კრულვას უთვლის მხდალსა და ქვეყნის მოღალატეს, რომელიც, ცხადია, ცოტა არ იქნებოდა ავბედობის ჟამს.

მონღოლთა ლაშქრობებს, რომლებშიც ქართული ჯარი იძულებით მონაწილეობდა (XIII-XIVს.ს.), თემურ-ლენგის რვაგზის შემოსევას  საქართველოში (XIVს. -ის დასასრული) და თურქთა მოძალებას (XVs.) ბევრი ძირძველი ფეოდალური გვარი შეეწირა. ამოწყვეტილთა ადგილს ახალი თავად-აზნაურობა იკავებდა, რომელთა სოციალური აღზევება, როგორც წესი, პიროვნული ღირსებისა და საბრძოლო დამსახურების საფუძველზე ხდებოდა ხოლმე.

XVI ს-ში საქართველოს ჩრდილოეთიდან დაუმეზობლდა დღითიდღე მზარდი რუსეთის სახელმწიფო. ქვეყნის მესვეურებს იმედი ჩაესახათ, რომ ერთმორწმუნე ჩრდილოელი მეზობელი დაეხმარებოდა საქართველოს ისლამური აგრესიის წინააღმდეგ ბრძოლაში. შემწეობის დაპირებებმაც რუსეთის მხრიდან არ დაახანა.მაგრამ დიდ პოლიტიკაში ერთმორწმუნეობა, როგორც ჩანს, ბევრს არაფერს ნიშნავს და რუსეთთან პირველივე კონტაქტებმასავალალო შედეგი მოუტანა საქართველოს. ქვეყნის აუნაზღაურებელი დანაკლისი იყო სამეფო და სათავად-აზნაურო საგვარეულოების წარმომადგენელთა იძულებითი ემიგრაცია რუსეთში, რომელიც XVII ს-დანვე დაიწყო, მაგრამ განსაკუთრებით მასშტაბური იყო 1724 წელს ვახტანგ VI -ის გადახვეწა რუსეთში 1200 კაცის თანხლებით. ქართლს გაეცალა ინტელექტუალური ელიტა, სამაგიეროდ რუსეთმა შეიძინა ქართული წარმომადგენლობის სახელოვანი მხედართმთავრები, მეცნიერები და საზოგადო მოღვაწენი.

1801 წელს რუსეთმა ვერაგულად დაარღვია 1783 წლის ხელშეკრულება და მოახდია ქართლ-კახეთის სამეფოს ანექსია, რასაც 1810 წელს იმერეთის სამეფოს გაუქმებაც მოჰყვა. დასრულდა ბაგრატოვანთა ათასწლიანი მეფობა. სამეფო სახლის წარმომადგენლები რუსეთში გადაასახლეს, ქართველი თავად-აზნაურობა კი უფლებით რუსეთის კნიაზებს და დვორიანებს გაუტოლეს.

ალექსანდრე ბატონიშვილის მეთაურობით წამოწყებული ბრძოლა რუსთა მძლავრობის წინააღმდეგ მარცხით დამთავრდა; სისხლში ჩაახშეს მთიულეთის (1802 წ.), კახეთის (1812 წ.), იმერეთის (1819 წ.) ეროვნულ-განმანთავისუფლებელი აჯანყებები; რუსეთში გადაასახლეს 1832 წლის ანტი-რუსული შეთქმულების მონაწილე ფეოდალი-ინტელიგენტები…

ქართველმა თავად-აზნაურობამ საქართველოს დამცველთა ისტორიული ფუნქცია დაკარგა. მისი ნაწილი რუსეთის სამხედრო მანქანის სამსახურში ჩადგა და სისხლს ახლა უკვე დიდი რუსეთის ინტერესებისთვის ღვრიდა, ნაწილიც კი სამეცნიერო და სალიტერატურო მოღვაწეობის ასპარეზზე გამოვიდა. XIX საუკუნეში და XX ს-ის დასაწყისში რუსეთის გენერალიტეტსა და ოფიცერთა კორპუსის მნიშვნელოვანი ნაწილი ქართული წარმოშობისა იყო. რუსეთის უნივერსიტეტის პროფესურისა და აკადემიების წევრთა შორისაც გამოჩნდა ქართული გვარ-სახელები.

XIX საუკუნის ბოლოს ახალ აღმავლობას განიცდის ეროვნულ-განმანთავისუფლებელი მოძრაობა, რომელსაც, ცხადია, ინტელიგენცია მეთაურობს. მათ შორის, ბუნებრივია, თავად-აზნაურთა საგვარეულოს წარმომადგენლებიც იყვნენ.

1918 წელს საქართველომ აღადგინა დამოუკიდებლობა. აღდგა რუსთა მიერ გაუქმებული საქართველოს ავტოკეფალური ეკლესიაც. ქართველი მეცნიერები შეიკრიბნენ თავისუფალ საქართველოში და უნივერსიტეტი გახსნეს. ქართული წარმოშობის ოფიცრობამაც საქართველოში მოიყარა თავი და ქართული არმიის ბირთვი შეადგინა. 1918-1920 წლებში ამ არმიამ წარმატებით მოიგერია თურქეთის, სომხეთის და რუსეთის რამდენიმე აგრესია და ვინ იცის, როგორ წარიმართებოდა საქართველოს შემდგომი ისტორია, რომ არა რესპუბლიკის სოციალ-დემოკრატიული (მენშევიკური) მთავრობის უნდობლობა “ფეოდალურ” წარმოშობის ოფიცრობის (“კლასობრივი მტრების”) მიმართ.

1921 წელს ბოლშევიკურმა რუსეთმა მოახდინა საქართველოს ხელახალი ანექსია. საქართველოს შავ-ბნელი დღეები დაუდგა. დამარცხდა 1924 წლის ანტირუსული აჯანყება. ქვეყანა მოიცვა მძვინვარე რეპრესიებმა, რომლებიც სახელმწიფო პოლიტიკის საგნად იქცა. მეთოდურად ანადგურებდნენ ინტელიგენციას, განსაკუთრებით კი თავად-აზნაურული წარმოშობის პირებს, რომელთაც ხშირად ფიზიკურად სპობდნენ მხოლოდ გვარის გამო. 1921-1924 წლებში ზოგიერთი ძველი ქართული არისტოკრატიული გვარი მთლიანად მოისპო, ბევრი საგვარეულოდან კი თითოოროლა წარმომადგენელი თუ გადაურჩა სიკვდილს.

ერი ცოცხალია, ძლიერია, მოქმედუნარიანია თუ ინდივიდებში ცოცხლობს წარსულის ხსოვნა. ქართველი თავად-აზნაურობის ისტორია კი, გარკვეული თვალსაზრისით , საქართველოს ისტორიაც არის.

იულონ გაგოშიძე,

ისტორიულ მეცნიერებათა დოქტორი

    “საქართველოს თავადაზნაურობა”

2010 წ.

ქვეყნისა და ხალხის ისტორია

e183a1e18390e183a5e18390e183a0e18397e18395e18394e1839ae1839de183a1-e18392e18394e183a0e18391e18398ძველი წელთაღრიცხვის მეორე ათასწლეულის დამდეგისათვის წინა აზიის ცნობილი ხალხები ხეთები (ხათები) და სუბარები (შუმერები) ქართველ ტომთა წინაპრებადაც ითვლებიან, რასაც ადასტურებს ენობრივი და არქეოლოგიური მონაცემები. ცნობილია ისიც, რომ ევფრატის დასავლეთით მდებარე ვრცელი ქვეყნის ხალხი თუბალებიც მეორე ქართველ ტომთან მესხებთან (მოსოხებთან) ერთად ბიბლიაში მოიხსენებიან თუბალ-კაინის სახელით, რომელიც ცნობილი იყო საუკეთესო ჟიშის ცხენებით. რაც შეეხება მესხებს, ისინი იყვნენ ძველი კაპადოკიელები, სადაც შემდგომში აღმოცენდა უძველესი ქრისტიანული მოძღვრების კერა. კაპადოკია ძველსპარსულად “მთის იქითა მხარეს” ნიშნავს. ეს მხარე ხომ ერთ დროს დიდი ირანული იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა. ქრისტიანულ ეპოქაში იგი ბიზანტიის ბერძნული სახელმწიფოს ნაწილია. კაპადოკიის უზველეს მკვიდრ მოსახლეობას მესხები – ერთ-ერთი უმთავრესი ქართული ტომი – შეადგენდა. ამ საკითხზე ერთსულოვანნი არიან როგორც ძველი, ასევე ახალი დროის სპეციალისტები. ამიტომ სწორია როცა წერენ, რომ წმ. ნინო ქართველთა განმანათლებელი და წმ. გიორგი კაპადოკიელი ქართველთა მფარველი წმინდანი, წარმოშობით მესხი და ე.ი. ქართველი იყო, მაგრამ სირიელებს, რომელთა ანტიოქიის ეკლესიას ეკუთვნოდა აქაური ქრისტიანობა, ბერძნებს, რომელთა სახელმწიფო ენა და კულტურა ბატონობდა აქ იმ დროს, სომხებს, რომელთა საერთო წინაპრებიც მესხები და ქალდები იყვნენ მათ მოძმე ქართველებთან ერთად და რომელიც იმ დროისთვის ერთ-ერთ უმთავრეს ქვეყანას წარმოადგენდა ამ რეგიონში, თანაბარი უფლება აქვთ ეს წმინდანები ასევე საკუთრად მიიჩნიონ. არავინ იცის, რა ზომით ჰქონდათ კონკრეტულ პირებს ამა თუ იმ ერის სისხლი და ამიტომ ამაზე ლაპარაკი აბსურდია. რაც შეეხება წარმოშობას და კულტურას, ეს ის შემთხვევაა, როცა ჭეშმარიტება აერთიანებს ზემოთხსენებულ ხალხებს და არა პირიქით. ასე რომ, ქართველმა, სომეხმა, ბერძენმა თუ სხვა მეცნიერებმა საჭიროა ყოველთვის ობიექტურად აღნიშნონ ეს ყოველივე კაპადოკიაზე მსჯელობისას და არ მიჩქმალონ სხვა ერთა წვლილი. ამას მოითხოვს ქრისტიანული და მეცნიერული ეთიკა და ეს მხოლოდ გაამდიდრებს ამ საერთო წინაპართა მქონე მცირეაზიელ ხალხთა დიდებულ წარსულს.

ქართველ ტომთა წინაპრებად მიიჩნევენ ურარტელებსაც ანუ ქალდებს, რომელთა სახელი ემთხვევა ქართველთა თვითსახელწოდებას ქართს, არარატის მთის ერთ-ერთი სახელწოდებაც კარდუ იყო. არ არის გამორიცხული აღნიშნულ სახელწოდებას კავშირი ჰქონდეს ევროპული კულტურების სახელთანაც. ეგვიპტელ ფარაონებთან მეომარი ლულუბეების ჩრდილოულ განშტოებასაც ქართველებთან აკავშირებენ.

აღსანიშნავია, რომ თავის წარმოშობას ხსენებულ ხალხებს უკავშირებდნენ ბერძნებიცა და ირანელებიც, როგორც უძველესი ქართული, სომხური და ირანული დინასტიები ფარნავაზიანებისა, ხოსროიდებისა და არშაკიდებისა. საქართველოს პირველი მეფეებიც ამიტომ ამაყობდნენ ამ საგვარეულობებიდან თავის წარმოშობას. ისევე, როგორც სახელგანთქმული მითრიდატე დიდი, ქართველთა და პონტოელთა ხელმწიფე, რომაელებთან მებრძოლი. ქართველთა სამეფო გვარი – ბაგრატიონი, რომელსაც თავისი შთამომავლობა ბიბლიური დავითისგან გამოჰყავს, მდინარე ჭოროხის სათავეებთან მდებარე სპერის რეგიონიდანაა. აქვეა ევფრატის სათავეც. სპერი კი იგივე იბერიაა, აღმოსავლეთი საქართველოს სახელწოდება.

ზოგი მეცნიერი პროტოინდოევროპულ მოდგმას იბერიულ-კავკასიურს უწოდებს, ზოგიც პელაზგურს, მედიტერანულს, აზიანურსა და იაფეტურს. არქეოლოგიური მონაცემები ადასტურებენ ჰიპოთეზას, რომ ქართველი იბერები ენათესავებიან ხმელთაშუა ზღვისა და ბრიტანეთის ძველ იბერიულ მოსახლეობას, “დასავლეთის ქართველებს”, უძველეს გერმანულ და რომანულ ტომებს (ბასკებს, ლიგურებს და სხვებს). ჟ. არქუარტმა ახლო აღმოსავლეთის ცივილიზაციას პალეოქართული უწოდა.

ივანე ჯავახიშვილი ქართველ ტომებს ანათესავებდა ჩრდილო კავკასიაში მცხოვრებ სარმატებთან. დასავლეთ საქართველოს მთავარი ტომი თავს ეგრებს – არგებს (მარგალი) უწოდებს, რაც ბერძნულ არგოს ემთხვევა. ეს არც არის გასაკვირი, უძველესი ბერძნული მითის მიხედვით კოლხეთისა და ბერძენთა პირველი მეფის ჰელიოსის შვილი აიეტი ფლობდა ოქროს საწმისს, რომელიც მისმა ასულმა მედეამ ბერძნებისა და იბერების ეპონიმს იაზონს გადასცა. გრძნეული მედეას სახელიდან წარმოსდგება სიტყვა მედიცინა. მედეას შვილი მიდი კი ითვლება პირველი ირანული სახელმწიფოს მიდიის დამაარსებლად.

ფუძე საქართველოს ბერძნულ-ევროპული სახელისა გეორგია,ერთის მხრივ, მიწათმოქმედებასთანაა დაკავშირებული, მეორეს მხრივ, იგივეა, რაც საშუალო სპარსული “ვერ”, რომელიც ქართველთა სომხურ სახელში ვირ-კ-შია შემონახული. ვერ-ვირ-მა ახალ სპარსულსა და არაბულში მოგვცა ფორმა გურჯ-ი, გურჯი, რომლისგანაც წარმოსდგა რუსული გრუზინ-იც.

ვინაიდან წმინდა გიორგი კაპადოკიელი ქართველთა ლაშქრის მფარველი წმინდანიც იყო და ევროპელი რაინდები ქართველებს წმინდა გიორგის ხალხს უწოდებდნენ, სახელი გეორგია, როგორც დავინახეთ ფუძით იგივე იბერია, საბოლოოდ იქცა საქართველოს ევროპულ სახელწოდებად. იმის გამო, რომ ირანულად იმავე სახელის ფუძე მგელსაც ნიშნავს და თბილისის დამაარსებლის მეფე ვახტანგ გორგასლის ფარზე მგლის თავი ეხატა, სპარსელები მას მგლისთავს ეძახდნენ. ქართველებს აგრეთვე პრომეთეს ხალხსაც ეძახიან არა მხოლოდ იმიტომ, რომ კავკასიის მთებზე მიჯაჭვული პრომეთე და მისი კულტი საქართველოში ამირანის სახელით იყო ცნობილი, არამედ იმიტომაც, რომ ქართველებთან, აფხაზებთან, ოსებთან, ისევე როგორც ძველ შუმერებთან ამ მითის უძველეს შრეებს ვხვდებით. ძველი ბერძნული, ბაბილონური და ბიბლიური თქმულებებიც კავკასიელებს პრომეთეს და იაფეტის მოდგმასთან აკავშირებენ.

უაღრესად საინტერესოა არქეოლოგიური და ტოპონიმიკური პარალელები კავკასიისა და კრეტა-მიკენის კულტურებს შორის, მეფეებისა და ღვთაებათა სახელები (თავანანა, ასხასხურია, წიფური, თუთხალია, ვაშაპუ და სხვა) ზოგჯერ პირდაპირ ემთხვევა დასავლურ ქართულს (მეგრულს, სვანურს) და ხეთების მეფეთა გამოთქმა “ჩემმა მზემ” დღემდე გავრცელებულია ქართულში.

საქართველოში ფეოდალური წყობილების ჩამოყალიბებისას ჩნდება აზნაურთა ფენა, ხოლო დანარჩენი ერი თავისუფალ მეომართა “ჰეროვანთა” სახელით იწოდება. თანდათან გამოიყოფიან დიდი აზნაურები – ერისთავები და სეფეწულები, რომელთაც გვიან საუკუნეებში მოურავი და თავადიც ემატება ქართულ ფეოდალურ წყობას ევროპულს თუ შევადარებთ, დიდი მთავარი ჰერცოგს შეესაბამება, დიდი თავადი მარკიზს, საშუალო და მცირე გრაფსა და ვიკონტს, დიდი აზნაური (ტახტის აზნაური, ზოგჯერ მოურავი) ბარონს, საეკლესიო აზნაური ვიდამს, ხოლო აზნაური შევალიეს. მართალია რუსეთმა, რომელმაც საქართველოს დაპყრობის შემდეგ მე-19 საუკუნეში მიიღო ქართველი თავად-აზნაურობა რუსულ იმპერიაში, არ გაითვალისწინა ზემოთქმული ნიუანსები და ქართველ მეფე-მთავართა და დიდაზნაურთა გვარები უბრალო კნიაზებად და დვორიანებად მიიჩნია, რითაც ზოგი დიდი ფეოდალი დაამდაბლა.

ბევრი ქართული საგვარეულო, რომელმაც გმირული წინააღმდეგობა გაუწია დამპყრობელს საერთოდ ვერ მოხვდა დიდებულთა რუსულ სიაში, მაგრამ ისტორიისათვის ისინი დარჩნენ ქართველ წარჩინებულებად. ზოგი დიდი გვარი უფრო ადრეც დაიმცრო მონღოლთა და მაჰმადიანთა შემოსევების დროს. ცნობილი ისტორიკოსი და გეოგრაფი ვახუშტი ბატონიშვილი ჩამოთვლის რა უძველეს ფეოდალურ საგვარეულოებს უწარჩინებულესთა შორის იხსენიებს ქობულის ძეს, დონაურს, არელმანელს (ბაღვაშს, ლიპარიტის ძეს), მაშურის ძეს, ორბელიანს, კახაბერის ძეს, აბულელს, ბაკურის ძეს, ქაჩიბაძეს, მხარგრძელს, ძაგანის ძეს, ვარდანის ძეს, გამრეკელს, ასათის ძეს, კარაჭის ძეს, გაგელს, სამძივარს, ფარჯანიანს, ნერსიანს, ადარნასიანს, ჯუანშერიანს, კავკასის ძეს, ჯაყელს, ირუბაქიძეს, ჩოლოყაშვილს, აბაზაძეს, კორინთელს, მახატელს, ქვენაფლაველს, ჯავახიშვილს, ბურსელს, არღუთაშვილს, გოგიბაშვილს, ზედგინის ძეს, სააკაძეს, ელიოზაშვილს, თუხარელს, ღაზნელს და ა.შ. ბევრი ქართული აზნაურული გვარი მათ განშტოებებს წარმოადგენს. ამ შემთხვევაში ოჯახური გადმოცემები ემთხვევა, როგორც წესი, ისტორიულ მონაცემებს. ასე მაგალითად, რამაზის შვილები და დავითის შვილები ბაგრატიონები იყვნენ, მაჩაბლები – ანჩაბაძეები, ხიდირბეგიშვილები ამილახვრებიდან მოდიან, ღაბუაშვილები – აბაშიძეებიდან, გოგორიშვილი – ციხისჯვარელისაგან, თავად ჭავჭავაძეთა მსგავსად ქაჩიბაძეები მთიდან ჩამოვიდნენ ბარში. ქაჩიბაძეებმა მოგვცეს მრავალი გვარი: ორბელიშვილი, ბარათაშვილი, ზურაბიშვილი, რევაზიშვილი, თაყაშვილი, იოთამიშვილი, გერმანოზიშვილი, თურქესტანიშვილი, ბეჟუაშვილი, ზოგიერთი ასლამაზაშვილი და სხვა. ფანასკერტელ – ციციშვილებმა, რომელთა ერთი შტო მესხეთში გამაფმადიანდა, მეორე კი ქართლში დამკვიდრდა, სათავე დაუდეს : ბაადურიშვილს, გლახაშვილს, ამილბარაშვილს, სარდლიშვილს, ზოგიერთ ზაალიშვილს, მდივან-ბეგიშვილს, იმერეთში ჭოღოშვილებს, იმერეთშივე დასახლდნენ შალიკაშვილთა შთამომავალი კლდიაშვილები, კილახლაშვილები და ბეციაშვილები. სიტყვა “ზოგიერთს” იმიტომ ვხმარობთ, რომ როგორც ცნობილია, ერთი და იგივე ჟღერადობის გვარი ხშირად სრულიად სხვადასხვა წარმოშობისაა. ზემოთმოყვანილი ზოგიერთი ცნობა უახლესი მეცნიერული კვლევის შედეგია და შემდგომ გაღრმავებას მოითხოვს. გვარები დაბოლოვებული სუფიქსით – ში, მაგ. ხალვაში, გაგოში-ძე ლაზური წარმოშობის არიან. ზოგიერთ გვარს შემორჩა უძველესი ქართული სუფიქსი – ნთი ან – ნტი. მაგ. ღლონტი, ჟღენტი. ამ მხრივ საყურადღებოა აღნიშნული სუფიქსის არსებობა სიტყვა ღმერთის მეგრულ ფორმაში – ღორონთი. აღსანიშნავია, რომ ქართულ თავად-აზნაურულ გვარებად იქცნენ: ბროსე, მიურატი, კინსკი, ლევაშოვი, პრივალოვი, ტრიპოლსკი, სერებრიაკოვი, ზდანევიჩი, მარი, ფონ შადე, გოგოლი და ა.შ. აგრეთვე ისტორიკოსი ახსენებს: ზურსიძეს, ტბელს, ღაღანიძეს, ინასარიძეს, ლაშხს, ჩერქეზს, ჭილაძეს, გოშაძეს, ჯაიანს, ბერიძეს, კვერღელიძეს, ბერეჟიანს, ქვარიანს.

შუასაუკუნეებში მრავალი სამეფო გვარიშვილი სახლობდა საქართველოში: ანდრონიკაშვილები ბიზანტიის იმპერატორის ანდრონიკე კომნენის და ქართულ-ბერძნული სახელმწიფოს ტრაპიზონის კეისართა გვარიდან არიან, ფალავანდიშვილები, როგორც მათი სახელის ეტიმოლოგიიდან ჩანს, ირანული წარმოშობის სიტყვიდან ფალავან(დ)-იდან მოდის, რაც მეფე-გმირს ნიშნავს, ხოლო ისტორიული წყაროების მიხედვით ქართველი ქრისტიანი მთავრის ბეშქენ ბაჰლაუდის შთამომავლობას უკავშირდება. ფავლენიშვილი (ფავლენის შვილი) თამარ მეფის სახელოვანი მხედართმთავრის მხარგრძელის შთამომავლებად ითვლებიან, რომელთა ერთი შტო თამარ მეფემ სომხეთში გაამეფა, მეორე შტო კი საქართველოში დარჩა.

ვინაიდან სომხური და ქართული ეკლესიები მხოლოდ VII-IX საუკუნეში გაიყო, ხოლო მანამდე ფაქტიურად ამ ორი ქვეყნის ფეოდალური გვარები და ხალხიც ახლო ნათესაობაში იმყოფებოდნენ, გაყოფის შემდეგ წარმოიქმნენ მართლმადიდებელი ქართველი და მონოფიზიტი სომხური შტოები ერთი და იმავე გვარისა; ასე გაჩნდნენ ქართველი და სომეხი არღუთაშვილები, ორბელიანები, ბეგთაბეგიშვილები…. მოგვიანებით კათოლიკური ეკლესიის მრევლში კვლავ შეიქმნა ქართულ-სომხური ნათესაური ოჯახები, ასევე ქართულ-გერმანული და ქართულ-პოლონური. მსგავსი მოვლენები ხდებოდა ოსებთან, ბერძნებთან, თურქებთან და სპარსელებთანაც. ამან საბაბი მისცა ბევრ არაკეთილსინდისიერ მკვლევარს გაეყალბებინა ქართული გვართა წარმომავლობა, რასაც ხელს უწყობდნენ მეფის რუსეთი და საბჭოთა კავშირის შოვინისტური წრეები. უცხოეთში მრავალი აზნაურული გვარი ოდნავ იცვლებოდა. ასე ჩნდება დე კემულარია საფრანგეთში, ფონ კაუხ – ყაუხჩიშვილი გერმანიაში, რატიევი რუსეთში, ალავერდი-ხანი სპარსეთში. თურქი ფაშების ცამოთვლა კი შორს წაგვიყვანდა.

ევროპის უძველესი დინასტია ბაგრატიონებისა: ეს სარდალთა, მეცნიერთა, პოეტთა და წმინდანთა გვარი და მათი სახელგანთქმული სამეფო, მუდამ იყო მოგზაურთა, ისტორიკოსთა, პოეტთა ხოტბის ობიექტი.

ქართველი ხალხის ეთნოსი არისტოკრატული და რაინდულია. გერმანელმა მეცნიერებმა ევროპელ ხალხს “კავკასიური რასა” უწოდეს, ფრანგულ ენციკლოპედიაში კი ქართველები მოიხსენიებოდნენ “უმშვენიერეს და უმამაცეს ხალხად მსოფლიოში”. “ქართული არისტოკრატია პროცენტულად უდიდესია ევროპაში და ამიტომ ჩვენ ნულზე უნდა დავიყვანოთ”-ო, – ამბობდნენ წითელი რუსეთის ქართველი დიქტატორის – სტალინის ჯალათები. მათ მართლაც გაანადგურეს უდიდესი ნაწილი საუკეთესო ქართველებისა. დღეს, როდესაც  საქართველო დამოუკიდებელი ევროპული სახელმწიფოა, მისი ენა და კულტურა, რომელიც ერთის მხრივ წარმოადგენს გადარჩენილი იბერიული მოდგმის ენას, მეორეს მხრივ კი პატრონია უდიდესი ხელოვნების, ლიტერატურისა და ისტორიის, მართლაც უნიკალურია, ისევე, როგორც მისი დამწერლობა. იმედია, რომ მომავალში მაინც გადაურჩება იგი ცილისწამებასა და გაყალბებას, მით უმეტეს, რომ ქართველმა არისტოკრატიამ ასე გამოიჩინა თავი სამხედრო ხელოვნებისა და საზოგადოებრივ კულტურულ ასპარეზზე ეგვიპტესა და ირანში, თურქეთსა და ერაყში, ბიზანტიასა და რუსეთში და დაუმოყვრდა ესპანეთის, გერმანიის, რუსეთის, საფრანგეთის, იტალიის, პოლონეთის სამეფო საგვარეულობებს.

პროფესორი მ.ანდრონიკაშვილი

საქ. მეცნ. აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი

“საქართველოს თავადაზნაურობა”

2010 წ.

“ძველი იადგარი” – (ქართული გალობის ისტორიიდან)

wil-etratis_iadgari_Xერ კიდევ ადრეულ შუა საუკუნეებში, საეკლესიო კალენდრის შევსებასთან ერთად, მოზღვავდა დიდი რაოდენობა საგალობლებისა; შეიქმნა ჰიმნის ახალი სახეობები. სამგალობლო რეპერტუარის მნიშვნელოვანმა ზრდამ ხელი შეუწყო ერთ-ერთი უძველესი ლიტურგიკულ-ჰიმნოგრაფიული კრებულის, იადგარის ჩამოყალიბებას.

იადგარი ბიზანტიური ჰიმნოგრაფიის განვითარების ადრეულ ეტაპს ასახავს (ტერმინი ,,იადგარი” სპარსული წარმომავლობისაა, ნიშნავს ,,ხსოვნას”, ,,მოგონებას”, ,,გახსენებას”, ,,სახსოვარს”). იგი წმიდანთა მოსახსენებელ საგალობელთა კრებულს უნდა აღნიშნავდეს. საგალობელთა ამ ტიპის ბერძნული ხელნაწერები ,,ტროპოლოგიონის” (ტროპარების კრებული) ან ,,მენაიონის” (იგივეა, რაც თვენი) სახელითაა ცნობილი. ჩვენამდე მოღწეულია ძველი იადგარის რამდენიმე ნუსხა. მათგან ყველაზე ვრცელია ე.წ. ჭილ-ეტრატის იადგარი. მისი მისი უნივერსალობის შესახებ კ. კეკელიძე აღნიშნავდა: ,,ამ ხელნაწერში ჩვენ გვაქვს ერთადერთი ნიმუშ იმ წიგნისა, რომელიც სრულებით აკმაყოფილებდა ლიტურგიკულ მოთხოვნილებას VIII – IX საუკუნეებამდე, ვინაიდან იმაში მოთავსებულია ყველა ის დიდი წიგნი, რომლებიც აუცილებელია ეკლესიაში სახმარებლად”. აქ თავმოყრილია თვენი, მარხვანი, ზატიკნი და პარაკლიტონის ადრეული, თავისებური სახე.

ძველი იადგარის წარმომავლობისა და დათარიღების თაობაზე მკვლევართა აზრი იყოფა. ერთი თვალსაზრისით, პირველი ქართული იადგარი პალესტინური წარმომავლობისაა და მისი თარგმანი შესრულებულია VII საუკუნეში ან VIII საუკუნის შუა წლებში. ახლახან გაჩნდა მოსაზრება, რომლის თანახმად, ძველი იადგარების არქეტიპს წარმოადგენს წმიდა გრიგოლ ხანძთელისეული ,,საწელიწდო იადგარი”, რომელიც, როგორც ცნობილია, ტაო-კლარჯეთშია დაწერილი. კრებულის აღმოცენება და შემდგომი ეტაპობრივი შევსება-სახეცვლა ნავარაუდებია IX საუკუნის 30-40-იანი წლებიდან  X საუკუნის მეორე ნახევრამდე.

ძველი იადგრის ნუსხებმა შემოგვინახა სტიქარონებისა და გალობანის ადრეული, არქაული სახე. საგალობლებში პირველ ტროპარს ჯერ კიდევ არა აქვს ძლისპირის ფუნქცია. არასრული კანონი (ორი ან სამი გალობისაგან შემდგარი) და სტიქარონების ტროპართა არარეგლამენტირებული რაოდენობა საგალობელთა არქაულობაზე მიუთითებს. ძველი იადგარის კანონი წინადამასკელისეული ეპოქის კანონად არის ცნობილი. კრებულში სხვა ანონიმი ავტორების გვერდით ანდრია კრიტელის, გერმანე პატრიარქის და იოანე ბერის (არა დამასკელის) საგალობლებია დადასტურებული.

ჭილ-ეტრატის იადგარში შესულია წმიდა აბოს სახელზე შეთხზული საგალობლები: სტიქარონები, არასრული კანონი და ,,ხელთბანისაი”, რომლებიც არქაულობით გამოირჩევიან. ეს საგალობლები ქართველი ჰიმნოდის მიერ არის დაწერილი. ბერძნული მოდელი აქვს მხოლოდ ზოგადი შინაარსის ,,ოხითას”.

საფიქრებელია, რომ ჭილ-ეტრატის იადგარის შემდგენელმა პირველმა დაიწყო პალესტინური ღმრთისმსახურების წიგნის შევსება ქართული ეკლესიისთვის სასურველი ჰიმნოგრაფიული მასალით, წმიდა აბოს ხსენებით და იმ დღესასწაულებით, რომლებსაც განსაკუთრებულ პატივს მიაგებდა ქართველი ერი.

მაგდა სუხიაშვილი

გაზეთი „ქართული გალობა“ № 2, ოქტომბერი 2006 წ.

“სათავეებთან” – (ქართული გალობის ისტორიიდან)

230161359626879მრავალსაუკუნოვანი ქართული სამუსიკო კულტურის განვითარებაში მძლავრი გარდატეხა ქრისტიანულმა მოძღვრებამ შეიტანა. ახალმა შჯულმა ამ კულტურის სახე და მთავარი მახასიათებლები განსაზღვრა.

ქრისტიანული კულტურის კერები საქართველოში პირველივე საუკუნეში ჩნდება, თუმცა, ახალი კულტურის აღმავლობა სათავეს IV საუკუნიდან იღებს – მას შემდეგ, რაც ქართლი ინათლება წმიდა ნინოს მიერ და ქრისტიანული სარწმუნოება სახელმწიფო რელიგიად ცხადდება.

საეკლესიო გალობა ვითარდებოდა როგორც ადგილობრივ, ისე საქართველოს საზღვრებს გარეთ არსებულ სულიერ კერებში. წმიდა საბა განწმენდილის (გარდ. 532 წ.) ანდერძის თანახმად, VI საუკუნის დასაწყისში პალესტინაში ქართველები წირვა-ლოცვას (ცხადია, გალობითურთ) ქართულ ენაზე ასრულებდნენ. იმხანად მათ ხელთ ჰქონდათ საღვთისმსახურო წიგნები, ფსალმუნური საგალობლების შემცველი ხელნაწერები („ჟამნი“, „სამხრისა“ და სხვ.), რომლებიც ქართველ მეფეთ მთავართა, მღვდელმთავართა კარზე თუ ღირსშესანიშნავ ტაძართა გარშემო ითარგმნებოდა.

ცნობილია ისიც, რომ VI საუკუნის გასულს, საქართველოს ეკლესიის ოცდათხუთმეტ ეპარქიაში (გარდა ცურტავისა) ღვთისმსახურება ქართულად სრულდებოდა.

მკვლევართა აზრით, საქართველოში თავდაპირველად ქრისტიანულ სარწმუნოებასთან ერთად, ერთი მხრივ, ბიზანტიიდან, ხოლო მეორე მხრივ, პალესტინიდან შემოსული გალობა გავრცელდებოდა.

საგულისხმოა, რომ ქართული ჰიმნოგრაფიის პირველმა სამონასტრო კერებმა პალესტინაში დაიდო ბინა. ეს იყო ქრისტიანული გალობის განვითარების ადრებიზანტიური ხანა, როდესაც ერთმანეთს ერთვოდა სირიული, ებრაული და ბერძნული სასულიერო მუსიკის ტრადიციები. უძველესი ქრისტიანული საგალობლების ნაირფეროვნების შესახებ ჯერ კიდევ IV საუკუნის მომლოცველი ნეტარი პავლა წერდა. იერუსალიმში მან სხვადასხვა წარმომავლობის მგალობელთა გუნდების ისეთივე მრავალფეროვნება აღმოაჩინა, როგორც განსხვავებულ ენებზე მოსაუბრე სხვადასხვა ეროვნების წარმომადგენელთა სიმრავლე. უნდა ვივარაიდოთ, რომ ქართული გალობაც ძველთაგანვე თვითმყოფადობით იქნებოდა გამორჩეული. იგი მალე მიიღებდა ეროვნულ იერსახეს. მის ასეთ თავისთავადობას ქართული სამუსიკო აზროვნების კანონზომიერებანი და ქართული ენის ბუნება განაპირობებდა. ქართველებს ხომ ჰიმნოგრაფიული ხელნაწერები უკვე VI საუკუნის დასაწყისისთვის ჰქონდათ ნათარგმნი.

ჩვენამდე მოღწეული უძველესი ლიტურგიკულ-ჰიმნოგრაფიული კრებული „იერუსალიმური განჩინებაა“, რომელიც სხვაგვარად „ლექციონარადაც“ იწოდება. ლექციონარის ნუსხებს შორის ყველაზე ადრეული ე.წ. ხანმეტი ლექციონარია. იგი V საუკუნის II ნახევრის საღვთისმსახურო პრაქტიკას ასახავს (კრებული ფრაგმენტის სახითაა მოღწეული). ხელნაწერი თარგმნილი უნდა იყოს არაუგვიანეს VI საუკუნის დამდეგისა. „ხანმეტ ლექციონარში“ ჰიმნოგრაფიული მასალა წარმოდგენილია მხოლოდ ფსალმუნური გალობით და რამდენიმე ისეთი საგალობლით, რომლებიც ღვთისმსახურებაში გალობათა უძველეს ფენას შეადგენს.

იერუსალიმური ლექციონარის ნუსხები (ნათარგმნი VI-VIII საუკუნეებში) ასახავენ გალობის ფორმათა განვითარებას, საგალობელთა სახეობების მრავალფეროვნებას, შეიცავენ მდიდარ სამუსიკო ტერმინოლოგიას. აქ შეტანილია ქართველ წმინდანთა ხსენებები: კოზმასი, კათოლიკოსისა პამასი, ყოველთა წმიდათა (რომლებიც ქართლში მოწამეობრივად აღსრულნენ) და მცხეთის ჯვრის დღესასწაული. ეს ყოველივე მიუთითებს, რომ ჯერ კიდევ ადრეულ შუა საუკუნეებში ორიგინალური ჰიმნოგრაფიის განვითარებას მკვიდრი საფუძველი ჰქონდა ჩაყრილი.

 

მაგდა სუხიაშვილი

 გაზეთი „ქართული გალობა“ № 1, სექტემბერი 2006 წ.

 

“ლიტურგიაზე ცხრა ნეტარების გალობის შესახებ” – (სამგალობლო ტერმინთა განმარტება)

639145695იტურგიაზე, მას შემდეგ, რაც პირველი და მეორე ანტიფონები გამოსახავენ (გამომსახველობითი ანტიფონები) ღვთის სასუფეველს, მესამე ანტიფონი – ნეტარებები – გამოხატავს წმიდათა შესვლას ცათა სასუფეველში. ნეტარებების გალობა იწყება ჯვარცმული ავაზაკის ლოცვით, რადგანაც არ არსებობს უმეტესად გამომსახველი და სასიხარულო სწავლება სასუფევლის შესახებ, ვიდრე ნეტარებების მცნებები.

ნეტარებები მიმდინარე ხმის შესაბამისი მელოდიით სრულდება, რომელიც ტროპარისა ან კანონის მელოდიას უახლოვდება. ნეტარებების გალობა, ერთი და იმავე მისამღერით: მომიხსენე მე უფალო, ოდეს მოხვიდე სუფევითა შენითა, თორმეტ მუხლად განიყოფა. ამასთან, ეს მისამღერი პირველიდან მოყოლებული თავად ნეტარებასთანაა შეერთებული ხოლო, ბოლო მეთორმეტე – მარცვალთა რაოდენობიდან გამომდინარე – ცალკე მუხლად იგალობება: გიხაროდენ და მხიარულ იყვენით, რამეთუ სასყიდელი თქვენი დიდ არს ცათა შინა. ისევე, როგორც დიდების მუხლი მელოდიურად გამოცალკევებულია აწდას მუხლისაგან. ტროპარები ნეტარებებს ჩაერთვის არა პირველივე, არამედ მომდევნო, ხშირად მესამე მუხლიდან. როგორც წესი, კვირაობით იგალობება რვა, დიდება, აწდას გარეშე, ხოლო მისი ჩათვლით – ათი. როდესაც კვირას წმიდის ხსენება ემთხვევა, აღდგომის ტროპარები რვიდან ექვსამდე მცირდება, ტროპარების საერთო რიცხვი თორმეტს აღწევს და მათი გალობა პირველივე მუხლიდან იწყება. თუმცა ნეტარებებს საკუთარი ტროპარები მხოლოდ რვა ხმათა გალობაში აქვს, დანარჩენ შემთხვევაში გამოიყენება საცისკრო კანონის მხოლოდ მესამე, ანდა მესამე და მეექვსე გალობები. ეს საგალობლები არჩეულია იმიტომ, რომ რიცხობრივად ისინი გამოხატავენ მესამე და მეექვსე ჟამნებს.

ნეტარებების დასასრულს მოსდევს გალობა: მოვედით თაყვანის ვცეთ ქრისტესა, გვაცხოვნენ ჩვენ ძეო ღმრთისაო აღდგომილო მკვდრეთით, მგალობელნი შენნი, ალილუია. ლიტურგია ხომ არსობრივად სწორედ აქედან იწყება და ამიტომაა, რომ მღვდელმთავარი მანამდე მასში არ მონაწილეობს. სადაგ დღეებში ნაცვლად სიტყვებისა აღდგომილო მკვდრეთით, ითქმის წმიდათა შორის საკვირველო, ხოლო საღმრთისმშობლო დღესასწაულზე მეოხებითა ღმრთისმშობელისათა. ალილუია ითქმის ერთხელ, რამდენადაც საგალობელი მიემართება წმიდა სამების მხოლოდ ერთ პირს – მაცხოვარს იესო ქრისტეს და არა – ყოვლადწმიდა სამებას.

შეიძლება ითქვას, რომ ნეტარებების გალობა ლიტურგიის ყველაზე სადღესასწაულო ნაწილია. მით უმეტეს, თუ მხედველობაში მივიღებთ, რომ საგალობელი ერთობ მდიდარი და მრავალფეროვანია მელოდიურადაც. ამიტომაა, რომ საუფლო დღესასწაულებზე ნეტარებები საგანგებო ანტიფონით იცვლება. ნეტარებები ანტიფონებთან იმდენად მჭიდროდაა დაკავშირებული, რომ აშკარაა, მათი გალობა სწორედ ანტიფონების გალობასთან ერთად დაწესდა ეკლესიაში. ანუ – შედარებით მოგვიანებით. სავარაუდოა, რომ თავდაპირველად ნეტარებების გალობა ცისკრის მსახურებას განეკუთვნებოდა.

მოამზადა თინათინ გოგოჩაშვილმა

ჟურნალი ქართული გალობა, N10 ოქტომბერი 2007 წ.

“განიცადე” – (სამგალობლო ტერმინთა განმარტება)

aghsavlis kariიტურგია თავისთავად სადღეღამისო საღვთისმსახურო ციკლის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი და მისი გვირგვინია, რამდენადაც სწორედ ლიტურგიაზე აღესრულება უსისხლო მსხვერპლშეწირვა და მორწმუნეთა ზიარება ქრისტეს მაცხოვნებელ საიდუმლოსთან. ლიტურგია მკაცრად დადგენილი წესით მიმდინარეობს და მნიშვნელოვანი ნაწილი ყოველდღიურად უცვალებელად აღესრულება. თუმცა ზოგიერთი ეპიზოდი გარკვეულ ცვალებადობას ექვემდებარება კიდეც. სწორედ ამგვარია ე.წ. ,,განიცადე”. ის წარმოადგენს უმეტესწილად ფსალმუნის მუხლს, რომელიც იგალობება მაშინ, როდესაც საკურთხეველში ღვთისმსახური ეზიარება. ეს ეპიზოდი, რომელიც განსაკუთრებულად საიდუმლო ხასიათიდან გამომდინარე, დახურულ აღსავლის კარსა და კრეტსაბმელის მიღმა სრულდება, მლოცველთაგან გამორჩეულ გულისყურსა და კონცენტრაციას მოითხოვს, ისეთს, რაც ძალიან გაჭირდებოდა, საგალობელი გრძელი რომ ყოფილიყო. სწორედ აქ საჭირო იყო მოკლე ტექსტისა და ღრმა მნიშვნელობის მქონე მუხლი, ალილუიას მისამღერით, რომელიც როგორც წესი, გადმოსცემს ხოლმე მსახურების ყველაზე მნიშვნელოვან და საზეიმო ეპიზოდებს. ამავე განწყობილებას ასახავს მისი გალობა: განგრძობილი, ნელი და ლმობიერი, რომელშიც ვნების შვიდეულის მოტივი გაისმის. საკვირაო ლიტუგიის განიცადე ,,აქებდით უფალსა ცათაგან, აქებდით მას მაღალთა შინა” (ფს. 148,1), აქ იმავე მნიშვნელობის მტვირთველია, რისიც ცისკრის დასასრულს ,,აქებდითის” ბოლო მუხლები, როდესაც ღვთის განსადიდებლად შესაფერისი სიტყვების უკმარისობის გამო, ამ საქმეს ზეცის ბინადართ გადავცემთ: ,,აქებდით მას ყოველნი ანგელოზნი მისნი, აქებდით მას ყოველნი ძალნი მისნი”. უფლის აღდგომა ხომ ისეთი მოვლენაა, რომლის ჭეშმარიტი განმადიდებლები მხოლოდ ზეციური ძალები შეიძლება იყვნენ. ხოლო მიწიერ ზეცაში – საკურთხეველში განიცადეს გალობისას უმნიშვნელოვანესი მოვლენა აღესრულება: ევქარისტიულ ძღვენთან ზიარება – ქრისტეს სიკვდილით გამოსყიდული ცხონების შესაძლებლობა (სააღდგომო განიცადე – ,,ხორცი ქრისტესი მოვიღოთ და უკვდავებისა წყაროსა გემო ვიხმიოთ”).

საკვირაო განიცადე: ,,აქებდით უფალსა ცათაგან, აქებდით მას მაღალთა შინა,” გარდა კვირისა, იგალობება რამდენიმე დღესასწაულზე: ქრისტეშობის, ღმრთისგანცხადების, წინადაცვეთის და ახალი წლის (1 სექტემბერი) ლიტურგიაზე. თუკი იმ წმიდანის საღვთისმსახურო საკითხავები, რომლის ხსენებაც კალენდარულადაა დადგენილი, სამოციქულოსა და სახარებასაც შეიცავს, მაშინ მისთვის საგანგებო განიცადეც იგალობება და ამ დროს ალილუია მხოლოდ მეორე განიცადეს შემდეგ ითქმის.

წმიდა პეტრე მოციქულის უძველეს მართლმადიდებლურ ლიტურგიაში ,,განიცადედ” გვევლინება ის მუხლი, რომელსაც წარმოსთქვამს ღვთისმსახური ღვინისა და პურის შეერთებისას: ,,კრავო ღმრთისაო, აღმღებელო ცოდვათა სოფლისათაო, შეგვიწყალენ ჩვენ”. წმიდა მარკოზ მოციქულის ალექსანდრიულ ლიტურგიაში განიცადე მოხსენიებული არ არის. წმიდა იაკობ მოციქულის ლიტურგიის ყველა ხელნაწერში (X-XIVსს.) დიაკონის ასამაღლებელს მოსდევს განიცადე: ,,განიცადეთ და იხილეთ, რამეთუ ტკბილ არს უფალი (ფს. 33,9) ალილუია”. განიცადე: ,,აქებდით უფალსა ცათაგან, აქებდით მას მაღალთა შინა”. უნდა აღმოცენებულიყო წმიდა იაკობ მოციქულის ლიტურგიაზე ტარიგის განტეხისას: ,,აქებდით ღმერთსა წმიდათა შორის მისთა” (ფს. 150, 1), ან (სხვა ხელნაწერის მიხედვით:) ,,უგალობდით უფალსა ყოველი თესლები” (ფს. 116, 1). როგორც ჩანს, ძველად მას შემდეგ, რაც განიცადე ღვთისმსახურის ზიარებისას იგალობებოდა, მისი გალობა ერისკაცთა ზიარების დროსაც მეორდეოდა. ერთ-ერთ ხელნაწერში აღნიშნულია ,,განიცადე: ,,იხარებდით მართალნი…” მცირე, ხოლო, წმიდა ზიარება რომ დაიწყება, განმეორებით, ,,აღავსემდე”. ბერძნებთან: ,,მეორე გუნდის პირველდამწყები გალობს განიცადეს ნელა და განგრძობილად – იმ ხმაზე, რომელზედაც ქერუბიმთა იგალობებოდა, ანუ – დღის მთავარ ხმაზე”.

მოამზადა თინათინ გოგოჩაშვილმა

ჟურნალი ქართული გალობა, N9 მაისი 2007 წ.